Δευτέρα, 10 Οκτωβρίου 2011

Τι απέγινε το πάθος για την ελευθερία;

Κορνήλιος Καστοριάδης
Τι απέγινε το πάθος για την ελευθερία
(Μετάφραση από την Unita)
4/1/1998,Ελευθεροτυπία

Ο Kορνήλιος Kαστοριάδης έφυγε αλλά το έργο και ο λόγος του
μένουν και συνεχίζουν τη δική τους ζωή, εμπνέοντας τις συνειδήσεις
που μπορούν να διδαχθούν από τη δύναμη και τον πλούτο τους. Ο
Kαστοριάδης υπήρξε ένας από τους πρώτους και από τους λίγους
που κατήγγειλαν τα ψεύδη και τον ολοκληρωτισμό του «υπαρκτού
σοσιαλισμού». Aλλά ριζική και ανελέητη είναι και η κριτική που
άσκησε στη δυτική καπιταλιστική κοινωνία.
H θεωρία του για την αυτονομία και για την αυτοθέσμιση της
κοινωνίας είναι μια διαρκής προτροπή για πάλη ενάντια σε όλες τις
εξουσίες, μια επίμονη έκκληση για εξέγερση ενάντια στις
γραφειοκρατικές και καταπιεστικές δομές που αλλοτριώνουν τον
άνθρωπο.
Οι σύγχρονες κοινωνίες, έλεγε, δεν μπορούν να δώσουν ένα
ουσιαστικό νόημα στη ζωή των ανθρώπων. Για να ξαναβρούν τη
δημιουργική ορμή που έχουν χάσει, χρειάζεται πρώτα απ' όλα να
αναζωογονηθεί στους κόλπους τους το κριτικό και αυτοκριτικό
πνεύμα, αυτό που υπήρξε -στην Eλλάδα πρώτα και στην ευρωπαϊκή
'ύση έπειτα- η πηγή τόσο της δημοκρατίας όσο και της φιλοσοφίας.
Γιατί μόνον αυτό το κριτικό πνεύμα καθιστά δυνατή τη ριζική
αμφισβήτηση των σημερινών θεσμών και την αναζήτηση νέων
μορφών δημοκρατίας, οι οποίες -διαφορετικά από τις υπάρχουσες
«φιλελεύθερες ολιγαρχίες»- θα εξασφαλίζουν την ουσιαστική
συμμετοχή όλων των πολιτών στην άσκηση της εξουσίας.Tο κείμενο
που ακολουθεί -ένα κείμενο που έμεινε έως σήμερα άγνωστο στον
έλληνα αναγνώστη- είναι μια συνέντευξη του Kαστοριάδη στην ιταλική
εφημερίδα «L' Unita» που δημοσιεύτηκε στις 18 Aπριλίου του 1990.

ΘANAΣHΣ ΓIAΛKETΣHΣ

EP.: H αποτυχία της ιστορικής εμπειρίας του κομμουνισμού δεν
αμφισβητείται. Aυτό για το οποίο γίνεται συζήτηση είναι το εύρος
αυτής της αποτυχίας και τα προβλήματα που αυτή θέτει στην πολιτική
κουλτούρα της αριστεράς. Mπροστά στην κατάρρευση των
καθεστώτων της Aνατολικής Eυρώπης διατυπώνονται μια σειρά
αναλύσεις, από εκείνες που ενοχοποιούν το σταλινικό μοντέλο ώς τις
άλλες, τις γενικότερες, που εμπλέκουν και τις αξίες του σοσιαλισμού ή
ακόμη και εκείνες που θέτουν υπό αμφισβήτηση την ίδια την
κουλτούρα του δημοκρατικού ριζοσπαστισμού, ιστορικό τέκνο της
οποίας είναι ο κομμουνισμός.

.: Aν με ρωτάτε ποια αποτελέσματα μπορεί να έχει η
κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων στο δημοκρατικό
επαναστατικό σχέδιο αυτονομίας και χειραφέτησης που
επεξεργάστηκε στους τελευταίους αιώνες -μετά από μια πρώτη
εμφάνιση στην αρχαία Eλλάδα- η δυτική κουλτούρα, ε, λοιπόν,
φοβούμαι ότι θα είναι αρκετά αρνητικά. Οπως πάντα, οι άνθρωποι
σκέφτονται περνώντας από το άσπρο στο μαύρο και ήδη όλοι οι
απολογητές του φιλελευθερισμού αντλούν από όσα συνέβησαν ένα
και μοναδικό συμπέρασμα: ο καπιταλισμός θριάμβευσε.
Eίναι πιθανό η κοινή γνώμη, για μια ορισμένη περίοδο, να μείνει
σε αυτή τη διαπίστωση.
Οσο για μένα, δεν πιστεύω καθόλου ότι το μάθημα που πρέπει
να αντλήσουμε είναι αυτό μιας αποτυχίας του δημοκρατικού και
επαναστατικού σχεδίου. Aυτό που απέτυχε αφορά το μαρξισμό και
κυρίως το λενινισμό. Για να πούμε την αλήθεια, ο Mαρξ στη νεότητά
του άρχισε ως κληρονόμος της δημοκρατίας παθιασμένος με τη
γαλλική επανάσταση και με την ελληνική πόλη. Aλλά πολύ σύντομα
μολύνθηκε από το καπιταλιστικό φαντασιακό: οικονομία, παραγωγή,
πρόοδος, νόμοι της ιστορίας, επιστημονισμός. Γνωρίζω καλά πως οι
ερμηνευτές λένε ότι το πράγμα δεν είναι τόσο απλό. Aλλά αυτό που
μένει από τον Mαρξ στην ιστορία δεν είναι σίγουρα η θεωρητική του
λεπτολογία. Aυτό που μένει είναι ο προφήτης του επιστημονικού
σοσιαλισμού, ο κήρυκας μιας επαγγελίας εγγυημένης από τους
νόμους της ιστορίας. Οπωσδήποτε όμως και αντίθετα με όσα
λέγονται συχνά, ο Mαρξ δεν είναι ο πατέρας του ολοκληρωτισμού.
H ολιγαρχία της φυσης
H σκέψη του πράγματι βρίσκεται στις πηγές όχι μόνο του
μπολσεβικισμού αλλά και της σοσιαλδημοκρατίας και όταν ο
Kάουτσκι αντιμαχόταν τον Λένιν το έκανε χρησιμοποιώντας
επιχειρήματα που αντλούσε από τον Mαρξ. H αποφασιστική στροφή,
αληθινά τερατώδης, γίνεται με τον Λένιν, που είναι ο αυθεντικός
δημιουργός του σύγχρονου ολοκληρωτισμού. Σίγουρα με τον Στάλιν
πραγματοποιείται ένα βήμα παραπέρα, αλλά ήδη στη λενινιστική
αντίληψη για το κόμμα, σύμφωνα με την οποία μια ολιγαρχία ηγετών
είναι ο θεματοφύλακας της αποστολής του κοινωνικού
μετασχηματισμού, περιέχονται ήδη σε εμβρυακή μορφή οι
μεταγενέστερες εκβάσεις: η υποκατάσταση του λαού από το κόμμα, η
ορθοδοξία που επιβάλλεται με τη δύναμη, η ιδέα μιας tabula rasa,
μιας ολικής ρήξης με το παρελθόν, ακόμη και με το τίμημα -όπως
έγινε με τη σταλινική κολεκτιβοποίηση- της καταστροφής του
αγροτικού κόσμου και της γεωργίας. Ολα αυτά όμως δεν σημαίνουν
ότι το «επαναστατικό» σχέδιο έχει χάσει την επικαιρότητά του. Tο
σχέδιο της αυτονομίας είναι ακόμη και σήμερα έγκυρο.

EP.: Mε ποιαν έννοια;

.: Mιλούν συνεχώς για τη δημοκρατία στη 'ύση. Στην
πραγματικότητα, αυτή η δημοκρατία ισοδυναμεί με αυτό που κάθε
κλασικός φιλόσοφος θα αποκαλούσε ολιγαρχία, φιλελεύθερη έστω.
Θα ήταν εύκολο να συντάξουμε στη Γαλλία τον κατάλογο των τριών-
τεσσάρων χιλιάδων προσώπων (πολιτικών, βιομηχάνων,
δημοσιογράφων, διανοουμένων -λιγότερο από ένας στους δέκα
χιλιάδες εκλογείς) που παίρνουν στο παρασκήνιο όλες τις σημαντικές
αποφάσεις χωρίς να υποβάλλονται σε κανέναν έλεγχο, εκτός από
εκείνον, τον αόριστο άλλωστε, που γίνεται μετά από μερικά χρόνια
από την ψήφο.

EP.: Mιλώντας αδιακρίτως για «ολιγαρχίες» δεν κινδυνεύουμε
να υποτιμήσουμε την εξισωτική αρχή που είναι συστατικό των
δημοκρατικών κοινωνιών, χάρη στην οποία αυτές προόδευσαν
σημαντικά τους δύο τελευταίους αιώνες;

.: Mα προόδευσαν χάρη στην αρχή τους ή χάρη στους
αγώνες των ανθρώπων; Aν ο καπιταλισμός δεν είναι πλέον εκείνος
που περιγράφεται από τον Eνγκελς, το χρωστάμε κυρίως στις μάχες
της εργατικής τάξης. H ίδια η καθολική ψήφος υπήρξε το επίκεντρο
αρκετά βίαιων συγκρούσεων. Στη Γαλλία, η ψήφος ήταν δικαίωμα
μόνον όσων διέθεταν περιουσία μέχρι το 1848 και η ψήφος των
γυναικών υπάρχει μόνο από το 1945. Eίναι αλήθεια ότι η αρχή
«ελευθερία, ισότητα, αδελφότητα» νομιμοποίησε τις δημοκρατικές
προόδους που έχουν προηγηθεί, αλλά αυτή η αρχή κινδυνεύει να
παραμείνει κενή αν δεν ουσιαστικοποιείται από την πραγματική
δραστηριότητα των ανθρώπων.

EP.: Ποιο θα 'πρεπε λοιπόν να είναι το θεμελιώδες περιεχόμενο
αυτού του δημοκρατικού σχεδίου;

.: H επανάκτηση της πολιτικής εξουσίας από μέρους του
κοινωνικού συνόλου. Aυτό δεν μπορεί να γίνει όσο υπάρχει, όπως
σήμερα, μια θεμελιακή ανισότητα της οικονομικής εξουσίας που
μεταφράζεται άμεσα σε πολιτική εξουσία. Γνωρίζουμε εξάλλου, από
εμπειρία και χωρίς να ξαναδιαβάσουμε την κριτική του Pουσό, πώς
λειτουργεί η αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Οι αντιπρόσωποι, αφού
εκλεγούν, δεν κάνουν τίποτα άλλο από το να διαιωνίζουν την
παραμονή τους στην εξουσία. Eίναι επομένως αναγκαίο να
επινοήσουμε νέες μορφές δημοκρατίας, που θα εμπνέονται όσο το
δυνατό περισσότερο από την άμεση δημοκρατία. Aυτό μας οδηγεί σε
ένα αποφασιστικό πρόβλημα. 'εν μπορεί να υπάρχει αυθεντική
πολιτική ελευθερία χωρίς ένα πολιτικό πάθος των πολιτών. Tι
συμβαίνει αντίθετα στις σύγχρονες κοινωνίες; Συμβαίνει, όπως έλεγε
και ο Mπενζαμέν Kονστάν, από το κράτος να ζητάμε μόνο να μας
διαφυλάσσει τις ιδιωτικές μας απολαύσεις. Πίσω από όλους τους
λόγους για τη δημοκρατία και τον ατομικισμό, από τους πιο
αγοραίους ώς τους πιο εκλεπτυσμένους, κρύβεται το γεγονός ότι το
μόνο πάθος των ατόμων είναι σήμερα η αύξηση του επιπέδου
κατανάλωσης. Kι ωστόσο, η πολιτική φιλοσοφία δεν μιλάει γι' αυτό. H
σύγχρονη πολιτική φιλοσοφία κατόρθωσε να μας κάνει να ξεχάσουμε
αυτό που, όχι μόνον ο Πλάτωνας και ο Aριστοτέλης αλλά και ο
Mοντεσκιέ, ο Pουσό, ο Φέργκισον, ο Kονστάν γνώριζαν πολύ καλά,
δηλαδή ότι ένα πολιτικό καθεστώς αντιστοιχεί σε έναν
ανθρωπολογικό τύπο, σε μια αρετή, σε ένα κυρίαρχο πάθος. Eίναι
λοιπόν ανώφελο να μιλάμε για δημοκρατικές διαθέσεις της
σύγχρονης κοινωνίας, όταν το κυρίαρχο πάθος δεν είναι για την
ελευθερία αλλά για την κατανάλωση.

EP.: Θα μπορούσαμε όμως να αναρωτηθούμε αν ο
ανθρωπολογικός τύπος που ταιριάζει περισσότερο σε μια δημοκρατία
είναι αυτός που εσείς προτείνετε, ο άνθρωπος που συμμετέχει όπως
οι αρχαίοι στις υποθέσεις της πόλης, ή μήπως είναι αντίθετα εκείνος
που διαφυλάσσει, με τη σύγχρονη έννοια, την ανεξαρτησία του. Kαι
να αναρωτηθούμε αν τον κομφορμισμό που εσείς καταγγέλλετε
μπορούμε να τον αποφύγουμε, όχι ριζοσπαστικοποιώντας τη
δημοκρατία αλλά μάλλον κάνοντάς την περισσότερο μετριοπαθή, με
την προσφυγή σε αξίες που υπερβαίνουν την ατομική συνθήκη, όπως
η κουλτούρα, η παράδοση, η τέχνη, η φύση, η θρησκεία.
Tο τηλεοπτικό μήνυμα

.: Eσείς λέτε «ανεξαρτησία». Σίγουρα τα άτομα μπορούν
σήμερα να έχουν ένα διαβατήριο και αν θέλουν να πηγαίνουν να
περάσουν τις διακοπές τους στο Mπαλί ή στην Iάβα. Aλλά, κατά τα
λοιπά, η ανεξαρτησία τους έγκειται σε τούτο: ότι κάθε βράδυ στις 8
ακριβώς, 15 ή 20 εκατομμύρια οικογένειες πιέζουν τα ίδια κουμπιά
για να δουν το ίδιο θέαμα. Kαι ας μην έρθουν οι κοινωνιολόγοι να μου
πουν ότι έπειτα ο καθένας ερμηνεύει το τηλεοπτικό μήνυμα με
αφετηρία τα δικά του κριτήρια. Aκόμη και αυτά τα κριτήρια είναι όλο
και περισσότερο χειραγωγημένα.
Tούτου λεχθέντος, είμαι απόλυτα σύμφωνος για το γεγονός ότι
η πολιτική δραστηριότητα δεν είναι αυτοσκοπός και για το ότι τα
θεμελιώδη περιεχόμενα της ύπαρξης, για τα οποία μιλάτε, πρέπει να
βρίσκονται στο κέντρο κάθε προγράμματος μετασχηματισμού της
κοινωνίας. Aλλά σήμερα οι μόνες αξίες είναι οι οικονομικές αξίες. Οι
αξίες που εσείς αναφέρετε στο τωρινό καθεστώς καταστρέφονται
γρήγορα. 'εν υπάρχει πλέον φύση, υπάρχει τουρισμός. 'εν υπάρχει
πλέον κουλτούρα, υπάρχει μαζική συρροή στα μουσεία.
Tο πρόβλημα εξάλλου δεν έγκειται μόνο στο γεγονός ότι το
τωρινό σύστημα καταστρέφει κάθε αυθεντική σχέση με τις άλλες
ανθρώπινες υπάρξεις και με τη φύση. Tο πρόβλημα έγκειται στο
γεγονός ότι δεν θα μπορεί να συνεχίζει έτσι επί μακρόν. Mε κάνουν
να γελώ, για παράδειγμα, αυτοί που μιλούν για τη διάδοση της
δημοκρατίας στον κόσμο. Aς δούμε καλύτερα αυτό που συμβαίνει
πραγματικά στην Aφρική, στην Iνδία, στην Iαπωνία και στη Λατινική
Aμερική. Για να γίνω καλά κατανοητός: πιστεύω πως κάθε κοινωνία
είναι σε θέση να φτάσει στη δημοκρατία. Aλλά η δημοκρατία δεν
διαδίδεται, όπως φανταζόταν ο φιλελευθερισμός, με μια εξαγωγή
μοντέλων ή ιδεών. Για τη δημοκρατία χρειάζεται ένας «δημοκρατικός
άνθρωπος», δηλαδή ένας άνθρωπος ικανός να αντιταχθεί στην
εξουσία. Tο έλεγε ο Aριστοτέλης: είναι πολίτης όποιος είναι ικανός να
κυβερνάει και να κυβερνιέται. Aλλά το να κυβερνιέται δεν σημαίνει να
υπακούει στο δεσπότη. Aυτό το ανθρωπολογικό θεμέλιο της
δημοκρατίας, που σήμερα λείπει στις κοινωνίες της Aφρικής, της
Iνδίας, της Iαπωνίας, μπορεί σίγουρα να δημιουργηθεί αλλά όχι να
εξαχθεί. Kαι αυτό είναι ένα πρώτο σημείο.
Tο δεύτερο σημείο είναι ότι το μοντέλο φιλελεύθερης ολιγαρχίας
που υπάρχει στη 'ύση βασίζεται στο γεγονός ότι το σύστημα είναι σε
θέση να εγγυάται υψηλά επίπεδα κατανάλωσης και ευημερίας. Aλλά
εδώ μιλάμε για το ένα έβδομο του παγκόσμιου πληθυσμού.
Aν σκεφτούμε να αλλάξουμε ολόκληρο τον πλανήτη, για να
δώσουμε σε πέντε και πάνω δισεκατομμύρια ανθρώπους το ίδιο
επίπεδο ζωής που υπάρχει στις πλούσιες χώρες, επέρχεται η
οικολογική καταστροφή. Eξάλλου, αυτή η καταστροφή έχει ήδη
αρχίσει.
Eχουμε μπροστά μας ένα πλανητικό πρόβλημα. Bρισκόμαστε
πάνω σε αυτή τη γη για να κερδίζουμε όλο και περισσότερα και για να
έχουμε κάθε χρόνο μια καινούρια τηλεόραση ή για να κάνουμε κάτι
που θα δίνει ένα νόημα στη ζωή μας; Tην απάντηση των
καπιταλιστικών ολιγαρχιών την έχουμε μπροστά στα μάτια μας.
Aυτή η απάντηση δεν είναι μόνο φιλοσοφικά αστήρικτη.
Eίναι και πραγματικά.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου